ปลาตะพัด

สกุลปลาตะพัด (อังกฤษ: Bonytongues fish, Arowana) ตระกูลปลาตระกูลหนึ่งในอันดับ Osteoglossiformes มีลักษณะสำคัญที่วิวัฒนาการจากปลาในยุคโบราณคือ มีส่วนกระดูกที่หัวแข็ง หรือลิ้นแข็งเป็นกระดูก คำว่า Osteoglossidae (/ออส-ที-โอ-กลอส-ซิ-ดี้/) เป็นภาษากรีกหมายถึง “ลิ้นกระดูก” อธิบายลักษณะของปลาในกลุ่มนี้

ลักษณะรวมทั้งการแพร่กระจายพันธุ์

ปลาในตระกูลปลาตะพัดเป็นปลาที่อาศัยอยู่ในน้ำจืด เป็นปลากินเนื้อ มักหากินบริเวณผิวน้ำ โดยอาหารได้แก่ สัตว์น้ำขนาดเล็ก แมลง สัตว์เลื้อยคลานหรือสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำขนาดเล็ก อาจกินนกหรือหนูตัวเล็กๆได้ด้วย ด้วยการกระโดดงับ มีนิสัยดุร้าย กระด้าง มักอยู่ตัวเดียวตามลำพังหรือเป็นฝูงเล็กๆไม่เกิน 5 ตัว พบมากในลำธารน้ำใสสะอาด มีกระแสน้ำไหลเอื่อยๆในป่าดงดิบชื้น แต่ในบางพื้นที่ ยกตัวอย่างเช่น ที่อินโดนีเซีย ปลาจะอาศัยในน้ำที่มีค่าความเป็นกรดค่อนข้างต่ำ (น้อยกว่า 5.5 pH) อย่างน้ำในป่าพรุ ฯลฯ

ปลาในตระกูลนี้มีสืบสายพันธุ์มาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์โดยพบซากฟอสซิลอายุราว 60 ล้านปีมาแล้วในชั้นหิน ตั้งแต่ยุคพาลีโอซีน, อีโอซีน และโอลิโกซีน ซึ่งสันนิษฐานว่า ปลาในตระกูลนี้ในสมัยนั้นพบกระจายอยู่ทั่วโลก แต่ได้สูญพันธุ์ไปแล้ว 3 สกุล 7 ชนิด ได้แก่ สกุล Brychaetus 1 ชนิด, Joffrichthys 2 ชนิด และ Phareodus 4 ชนิด1234

สามารถแบ่งตระกูลปลาสะพัดออกได้เป็นสกุลย่อยอีก 2 ตระกูล คือ Heteroidinae มีลักษณะสำคัญคือ ไม่มีหนวดที่คาง มีก้านกระดูกแก้ม 10 หรือ 11 ก้าน โดยมีเพียง 2 จำพวกเท่านั้น และตระกูลย่อย Osteoglossinae มีลักษณะสำคัญคือ มีหนวดที่ค่าง 1 คู่ แล้วก็มีก้านกระดูก 10-17 ก้าน5 ปัจจุบัน พบปลาในตระกูลปลาตะพัดทั้งหมด 8 จำพวก ใน 4 สกุล โดยทั้ง 2 ตระกูลย่อยนี้ พบ 3 ชนิด ในทวีปอเมริกาใต้, 1 ชนิด ในทวีปแอฟริกา, 2 ชนิด ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้, 2 ชนิด ในทวีปออสเตรเลีย โดยเฉพาะชนิดที่พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีหลากสายพันธุ์ลักษณะสีสันต่างกันไป ตามพันธุกรรมและสภาพที่อยู่อาศัย ตั้งแต่สีทองเข้ม ทองอ่อน เขียว แดงเข้ม แดงอ่อน หรือทองอ่อนหางเหลือง ฯลฯ

โดยปลาในตระกูลนี้เป็นปลาที่มักอาศัยและหากินบริเวณผิวน้ำ เป็นปลาที่สามารถแลกเปลี่ยนออกซิเจนได้ในการหายใจ โดยดูดผ่านถุงลมที่เต็มไปด้วยเส้นเลือดฝอย คล้ายกับปอดของสัตว์บกหรือมนุษย์6

ทั้งหมดนิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม ที่มีราคาแพง สถานะในธรรมชาติจัดเป็นปลาใกล้สิ้นพันธุ์ แต่สามารถเพาะขยายพันธุ์ได้แล้วในปัจจุบัน โดยในประเทศไทยสามารถเพาะพันธุ์ปลาสะพัดได้เสร็จเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 โดยสถานีประมงน้ำจืด จังหวัดสุราษฎร์ธานี

ตระกูลปลาตะพัด

ปลาตะพัดอเมริกาใต้สีเงิน (Osteoglossum bicirrhosum)
ฟอสซิลปลาในตระกูลปลาตะพัด ชนิด Phareodus testis ซึ่งสูญพันธุ์ไปแล้ว พบในทวีปอเมริกาเหนือ
การจำแนกชั้นทางด้านวิทยาศาสตร์
อาณาจักร: Animalia
ไฟลัม: Chordata
ชั้น: Actinopterygii
อันดับ: Osteoglossiformes
ตระกูล: Osteoglossidae
Bonaparte, 1832
ตระกูลย่อยและสกุล
Heterotidinae
Arapaima
Heterotis
Osteoglossinae
†Brychaetus
†Joffrichthys
Osteoglossum
†Phareodus
Scleropages

การแบ่งแยก

ปลาอะราไพม่า หรือ ปลาช่อนยักษ์อเมซอน (Arapaima gigas)
ปลาตะพัดแอฟริกา (Heterotis niloticus)
ปลาตะพัดอเมริกาใต้สีเงิน (Osteoglossum bicirrhosum)
ปลาตะพัดอเมริกาใต้สีดำ (Osteoglossum ferreirai)
ปลาตะพัด (Scleropages formosus)
ปลาตะพัดประเทศออสเตรเลีย (Scleropages jardini)
ปลาตะพัดประเทศออสเตรเลียจุด (Scleropages leichardti)
ปลาตะพัดประเทศพม่า (Scleropages inscriptus)